Przełom w sporach o słupy energetyczne. Jak postanowienie Sądu Najwyższego (II CSKP 1045/24) redefiniuje zasiedzenie infrastruktury przesyłowej
Problem urządzeń przesyłowych – rur, kabli, transformatorów oraz napowietrznych linii elektroenergetycznych posadowionych na prywatnych gruntach w czasach PRL – od dekad stanowi zarzewie skomplikowanych batalii prawnych. Przez lata przedsiębiorstwa państwowe masowo i skutecznie uchylały się od płacenia wynagrodzeń właścicielom nieruchomości, podnosząc w sądach zarzut zasiedzenia ograniczonego prawa rzeczowego.
Sytuację tę diametralnie i bezprecedensowo zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2026 roku (sygn. akt II CSKP 1045/24). Orzeczenie to, będące bezpośrednim następstwem rewolucyjnego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. (sygn. akt P 10/16), otwiera właścicielom gruntów nową, solidną drogę do dochodzenia roszczeń finansowych.
🏛️ Ewolucja instytucji: Wprowadzenie służebności przesyłu do polskiego systemu prawnego
Aby w pełni zrozumieć wagę orzeczenia II CSKP 1045/24, należy cofnąć się do kluczowej cezury czasowej, jaką był dzień 3 sierpnia 2008 roku. Przed tą datą polski system prawa cywilnego nie znał odrębnego prawa rzeczowego dedykowanego przedsiębiorcom przesyłowym. Status tysięcy kilometrów sieci wybudowanych na gruntach prywatnych pozostawał nieuregulowany, co rodziło kolizje między konstytucyjną ochroną własności a potrzebami gospodarki.
Wychodząc naprzeciw tym wyzwaniom, ustawodawca nowelizacją z dnia 30 maja 2008 r. wprowadził do Kodeksu cywilnego nową instytucję – służebność przesyłu (art. 305¹–305⁴ k.c.). Zgodnie z art. 305¹ k.c. nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy prawem polegającym na tym, że przedsiębiorca może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem urządzeń służących do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz innych podobnych urządzeń.
Zanim jednak ustawodawca uchwalił te przepisy, w polskim orzecznictwie lat 90. i dwutysięcznych wykształciła się kontrowersyjna praktyka sądowa. Sądy – chcąc chronić przedsiębiorstwa energetyczne przed roszczeniami obywateli – zaczęły w drodze analogii stosować przepisy o klasycznej służebności gruntowej (art. 285 k.c.). Konstruowano na tej podstawie fikcję prawną tzw. „służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu”, pozwalając na jej zasiedzenie po upływie 20 lub 30 lat korzystania z linii.
⚖️ Istota sporu: Fikcja sądowa pod pręgierzem Konstytucji
Właśnie tę wieloletnią, przychylną dla korporacji praktykę skrytykował Trybunał Konstytucyjny w wyroku z grudnia 2025 r. (P 10/16), a Sąd Najwyższy w postanowieniu II CSKP 1045/24 w pełni tę argumentację zaaprobował i wdrożył do porządku prawnego.
Sąd Najwyższy przypomniał o fundamentalnej cywilistycznej zasadzie numerus clausus (zamkniętego katalogu) praw rzeczowych. Oznacza ona, że ograniczone prawa rzeczowe mogą być kreowane wyłącznie przez ustawodawcę w drodze ustawy, a niedopuszczalne jest ich tworzenie przez same sądy w drodze nadinterpretacji i analogii.
Kluczowe wnioski prawne z postanowienia II CSKP 1045/24 kształtują się następująco:
- Brak możliwości zasiedzenia przed 2008 rokiem: Skoro przed 3 sierpnia 2008 r. służebność przesyłu nie istniała w Kodeksie cywilnym, to termin jej zasiedzenia w ogóle nie mógł rozpocząć swojego biegu przed tą datą.
- Doliczanie okresów posiadania: Przedsiębiorcy nie mogą już automatycznie wliczać do okresu zasiedzenia lat korzystania z infrastruktury przypadających przed sierpniem 2008 roku.
- Zła wiara jako zasada: Samo dysponowanie przez przedsiębiorstwo decyzjami administracyjnymi z czasów PRL (np. pozwoleniami budowlanymi czy planami elektryfikacji) nie oznaczało uzyskania cywilnego tytułu prawnego do gruntu. Wkraczanie na prywatną ziemię bez umowy z właścicielem kwalifikuje posiadanie jako działanie w złej wierze
💼 Skutki praktyczne: Nowy harmonogram zasiedzenia i szansa dla właścicieli
Zastosowanie przez Sąd Najwyższy reguł z art. 172 k.c. w zw. z art. 305⁴ k.c. wprost do nowej rzeczywistości prawnej niesie rewolucyjne konsekwencje terminowe:
- Dobra wiara (20 lat): Ewentualny termin zasiedzenia służebności przesyłu przez przedsiębiorcę działającego w dobrej wierze może upłynąć najwcześniej 3 sierpnia 2028 roku.
- Zła wiara (30 lat): W przeważającej większości spraw (brak umów z właścicielami) termin zasiedzenia upłynie dopiero 3 sierpnia 2038 roku.
Dla właścicieli nieruchomości, przez których działki przebiegają magistrale, oznacza to idealny moment na zablokowanie zasiedzenia i wystąpienie z roszczeniami. Każde wniesienie do sądu wniosku o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem przerywa bieg przedawnienia.
Dodatkowo właściciel może żądać odszkodowania za tzw. bezumowne korzystanie z nieruchomości do 6 lat wstecz. Rekompensata ta, wyceniana przez biegłych sądowych, uwzględnia m.in. stopień ograniczenia w zabudowie działki, spadek jej wartości rynkowej oraz uciążliwość prac konserwacyjnych operatora sieci.
